(na podstawie artykułu "E-learning od kuchni" Aleksandra Łamka i materiałów z Internetu)

Określenie

E-learning to nowoczesna metoda przekazywania wiedzy wykorzystująca bogaty zestaw środków elektronicznej transmisji informacji: Internet, technologia ekstranetu i intranetu, nagrania audio i video, animacje flash, telefonia komórkowa. E-learning - określany również jako forma zdalnego nauczania - obejmuje niemal wszystkie obszary działalności edukacyjnej w organizacji, można go wykorzystywać na każdym poziomie edukacji, albo jako metodę wiodącą albo jako metodę uzupełniającą tradycyjne metody nauczania stacjonarnego (blended learning).

Przeznaczenie, zalety i wady

Przedsiębiorstwa, które pragną się rozwijać, muszą dbać o rozwój swoich pracowników. W tym celu mogą skorzystać właśnie z e-learningu. Prowadzenie tradycyjnych szkoleń ma swoje wady. Trzeba robić liczne szkolenia, co wiąże się z kosztami, kwestiami logistycznymi, odciąganiem pracowników od pracy, itd. Dzięki nauczaniu na odległość pracodawca może rozwiązać te problemy. E-nauka oferuje niższe koszty, pracownicy pozostają w firmie, uczą się w wybranym przez siebie czasie, a przy okazji uczą się też obsługi nowych technologii.

Za pośrednictwem e-szkoleń można m.in. uczyć języków obcych, ale też edukować pracowników w zakresie znajomości produktów firmy.

E-szkolenia zapewniają też równy poziom szkolenia. Za każdym razem ucząc nową grupę, ma się pewność, że uczyć się będą na tym samym poziomie.

Ten sposób nauczania pozwala też na ciągłe powtórki, dzięki czemu pracownicy trwale zapamiętują ten sam materiał. Dlatego nie ma obawy, że dana wiedza nie zostanie przez kogoś opanowana. Z punktu widzenia pracodawcy, szkolenie przez Internet ma też te przewagę nad szkoleniem klasycznym, że posiada szereg mechanizmów pozwalających na bieżące badanie postępów nauki pracowników. W kursach online można obserwować pracowników (mierzyć co robią) i w ten sposób sprawdzać czy się uczą. Sprawdzaniem jak przebiega nauka zajmują się odpowiednie programy administracyjne.

Z kolei weryfikacja zdobytej wiedzy następować może poprzez testy (mogą być one automatycznie sprawdzane przez system), prace kontrolne oraz zadania domowe.

Przykładowo system supermemo.net posiada rozbudowane statystyki umożliwiające m.in. zbadanie stopnia opanowania danego kursu. System może ocenić jaką część informacji zawartych w kursie użytkownik pamięta. Istnieje również możliwość zbadania jaka część danego kursu sprawia kursantom najwięcej kłopotów. Dzięki temu można poprawić kurs, tak aby był jak najłatwiej przyswajalny przez kursantów.

Oprócz tego system wspiera klasyczne metody badania stopnia opanowania materiału. Istnieje możliwość przeprowadzenia ograniczonych czasowo egzaminów. Po udzieleniu odpowiedzi na wylosowane pytania system, na podstawie zadanych kryteriów, automatycznie ocenia, czy kursant zdał egzamin. Te dane można zestawiać w większe grupy i analizować zachowania większych grup uczestników. Przy czym dane te nie są tylko traktowane jako ocena pracy uczestników szkoleń, ale mogą być wykorzystywane jako informacje zwrotne (np. można zasugerować uczącemu się, że powinien skupić się bardziej nad jakąś częścią materiału).

Oczywiście szkolenie pracowników na odległość ma i swoje wady. Można tu wspomnieć np. o braku integracji pracowników oraz problemach wynikających ze słabej znajomości obsługi komputera przez niektóre osoby.

Możliwości zastosowania e-learningu w przedsiębiorstwach są wielorakie. Pracownikom można udostępnić pojedyncze kursy, jak również wdrożyć platformy nauki na odległość oraz narzędzia łączące e-naukę z oprogramowaniem np. działów personalnych w firmach.

Warto jeszcze zaznaczyć, że platformy e-learning, szczególnie te bardziej rozbudowane, mogą być również wykorzystywane do działań wykraczających poza typowe szkolenia elektroniczne. Mogą to być m.in. zarządzanie kompetencjami, zasobami i inwentarzami; administrowanie budżetami szkoleniowymi, tworzenie treści uczących oraz zarządzanie aplikacjami i bazami danych.

System e-learningu może stanowić bazę z informacjami o wykształceniu pracowników i kursach, w których wzięli udział. Pozwala to tworzyć "ścieżki szkoleniowe" określające, jakie jeszcze szkolenia musi przejść dana osoba, aby osiągnąć pełne kwalifikacje związane z wykonywanym stanowiskiem pracy. Przykładowo platforma IntraLearn E-360 posiada zintegrowane narzędzie Skill-Management, dzięki któremu przedsiębiorstwa mają możliwość regulowania pożądanych treści nauki z celami przedsiębiorstwa poprzez analizę stanu wiedzy, określenie celów nauki oraz miarę postępu nauki.

E-learning może być wykorzystywany również jako element PR wewnątrz firmy oraz w programach wspierających strategiczne przedsięwzięcia firm.

Osobnym zakresem e-learningu jest szkolnictwo - istnieją już wirtualne uniwersytety i studia, np.: Polski Uniwersytet Wirtualny (Łódź), zdalne studia na Politechnice Warszawskiej, itd., nie mówiąc o licznych doświadczeniach zagranicznych, zwłaszcza amerykańskich.

Zdalne nauczanie - bez względu na grupę odbiorców, do której jest kierowane - realizuje różnorodne cele w organizacji, np.:

• zmniejsza koszty szkoleń
• uatrakcyjnia szkolenia (np. elementy multimedialne lub rozrywkowe)
• zwiększa efektywność biznesową
• zwiększa efektywność działań partnerów
• pozwala na pozyskanie z rynku najlepszych pracowników
• realizuje istotne dla organizacji usługi wparcia sprzedażowego i posprzedażnego
• wspiera działania marketingowe skierowane zarówno do partnerów, jak i do klientów końcowych przedsiębiorstwa.

Użytkownicy

W proces tworzenia i zarządzania platformą do nauczania na odległość jest zaangażowanych szereg osób. Można je podzielić na kilka podstawowych kategorii.
- student, który posiada dostęp do treści dydaktycznych, przygotowanych i udostępnionych w postaci kursów oraz materiałów pomocniczych.
- nauczyciel (trener) - osoba, która zarządza procesem dydaktycznym, kontroluje i wspomaga uczenie się. Zajmuje się też modyfikacją i indywidualizacją szkoleń w zależności od potrzeb i umiejętności uczestników.
- autor kursu, który przygotowuje i modyfikuje treść merytoryczną zawartą w kursach.
- keymaster - jest odpowiedzialny za zarządzanie tworzeniem szkoleń, zapisywaniem na nie uczestników i dystrybucją kluczy dostępowych oraz systemem raportowania.
- administrator. Do jego zadań należy zarządzanie użytkownikami korzystającymi z systemu oraz pozostałymi zasobami systemu.

Aby móc projektować i prowadzić tego typu szkolenia, należy posiąść wiedzę i doświadczenie m.in. w zakresie tworzenia treści elektronicznych kursów, roli użytkowników systemów e-learningu, czy też wdrażania takich systemów w firmach.
 

Projektowanie

Kursy elektroniczne w oczywisty sposób różnią się od kursów tradycyjnych. Dlatego też i treść takich kursów oraz sposób jej prezentacji musi być inny.

Sebastian Wesołowski z firmy SuperMemo World, która stworzyła system do e-nauki supermemo.net podkreśla, że w przypadku metody SuperMemo różnica jest zasadnicza. Kursy tradycyjne składają się w większej części z materiału, który kursant ma sobie przyswoić i w niewielkiej części z pytań i ćwiczeń. Metoda SuperMemo kładzie duży nacisk na powtarzanie i utrwalanie. Dlatego kursy SuperMemo oprócz materiału do przyswojenia zawierają dużą ilość odpowiednio skonstruowanych pytań testowych i ćwiczeń ( w danym przypadku jest to kluczowy element metody SuperMemo).

Tworząc e-kurs należy określić, dla kogo kurs ma być przeznaczony. Inaczej kurs będzie wyglądał, jeżeli będzie przeznaczony dla laików w danym temacie, a inaczej gdy będzie przeznaczony dla osób zaawansowanych. Dla tych pierwszych można stworzyć wirtualny świat zabawy (np. w postaci gry online).

Technologie

Na ogół korzysta się z szeregu systemów modelowych, tzw. platform e-learningu, które można parametryzować i skalować. Wyspecjalizowane firmy, na bazie wieloletnich doświadczeń, opracowują platformy dostosowane do różnych zadań, sprzedają je lub dzierżawią (ASP).
Niniejszy artykuł nie wchodzi w szczegóły platform, a jedynie nadmienia niektóre z nich.

Przykładowo, należy opracować przyjazny, łatwy w obsłudze interfejs. Warto stworzyć przewodnik po kursie, tak aby użytkownik w każdym momencie wiedział, w którym miejscu kursu w danej chwili przebywa.

Należy również odpowiednio zaprojektować system logowań oraz tak skonstruować same kursy, aby umożliwić śledzenie drogi, jaką w nich podążają kursanci oraz sprawdzić częstotliwość przeglądania danego materiału, z podaniem dokładnych dat oraz efektów ich działań.
 

Szkolenia na odległość można prowadzić w różnych trybach. W zależności od trybu, w proces nauczania będą zaangażowani różni użytkownicy. W przypadku platformy Edumatic istnieje możliwość prowadzenia zajęć w trzech trybach.

Tryb pierwszy to samokształcenie. Zakłada on brak kontaktu ucznia z nauczycielem i innymi uczniami. Ten tryb jest wyposażony w narzędzia pozwalające na samodzielne sprawdzanie zdobytej wiedzy przez ucznia (testy). Nauka w tym trybie może być prowadzona bez ograniczeń czasowych (uczeń sam decyduje kiedy chce się uczyć) lub z ograniczeniami czasowymi, które są narzucane i kontrolowane przez system. Po zakończeniu szkolenia w tym trybie istnieje możliwość automatycznego wystawienia dyplomu.

Drugi tryb to szkolenie asynchroniczne, w którym uczeń może korzystać ze wsparcia nauczyciela. Jednak nie ma tutaj bezpośredniego kontaktu z nauczycielem i innymi uczniami podczas przyswajania materiału. Weryfikacja wiedzy zdobytej podczas kursu następuje poprzez automatyczne testy oraz poprzez testy i prace domowe sprawdzane przez nauczyciela. Uczący kontroluje tempo nauki, ale uwzględniając ograniczenia narzucone przez nauczyciela. Kontakt z nauczycielem odbywa się najczęściej poprzez takie narzędzia jak e-mail czy forum. W pewnych sytuacjach może być do tego celu wykorzystywany również czat.

I w końcu trzeci tryb szkoleń to szkolenie mieszane (blendeed). Łączy ono elementy szkoleń tradycyjnych prowadzonych przez instruktora z materiałami dydaktycznymi dostarczanymi w postaci kursów realizowanych w trakcie szkoleń internetowych.

Z kolei w przypadku systemu e-learningu LearningSpace tryb nauczania jest uzależniony od wybranej wersji tego narzędzia. Moduł podstawowy - Core pozwala na prowadzenie, śledzenie oraz zarządzanie indywidualnymi szkoleniami wykorzystując Internet lub intranet. Moduł ten udostępnia też infrastrukturę wspomagającą zarządzanie projektami szkoleniowymi różnej wielkości. Moduł Core daje możliwość prowadzenia nauki w trybie indywidualnym.

Drugi moduł - Collaboration - jest modułem przeznaczonym do pracy grupowej. Posiada on dodatkowe funkcje i pozwala na jednoczesne komunikowanie się użytkowników w czasie rzeczywistym. Moduł Collaboration pozwala na prowadzenie szkoleń grupowych w trybie asynchronicznym z wykorzystaniem dyskusji oraz współużytkowaniem materiałów. Ten moduł daje też możliwość realizacji nauki w trybie tzw. klasy wirtualnej. Pozwala on na prowadzenie zajęć w czasie rzeczywistym, używając przekazu audio i wideo, współużytkowanie tablic elektronicznych i aplikacji oraz na prowadzenie rozmów na żywo.
Systemy e-learningu mogą być skalowalne. Mogą być przykładowo zainstalowane na jednym serwerze, gdzie będą wykorzystywane przez pojedynczy dział firmy. Mogą też być zainstalowane na wielu serwerach, dzięki czemu mogą stanowić infrastrukturę szkoleń online dla całej firmy.
Dzięki scentralizowanemu zarządzaniu zawartością e-szkoleń, można w bardzo łatwy i szybki sposób dokonywać aktualizacji materiału szkoleniowego. Ponadto ten sam materiał może być wykorzystywany wielokrotnie w przyszłości na nowych grupach pracowników. Z kolei dzięki skalowalności platform e-learningu, można w prosty sposób zwiększyć liczbę uczestników szkoleń, bez ponoszenia znacznych nakładów.

Specyficzne wymagania

E-learning stawia przed jego uczestnikami specjalne wymagania. Nauczyciel, który ma dar przemawiania, nie będzie mógł go wykorzystać w przypadku nauczania online. Brak bezpośredniego kontaktu z uczniem oznacza brak nieformalnej pomocy prowadzącego, ciepłego słowa z jego strony. Równocześnie e-nauczyciel musi mieć świadomość tego, że będzie musiał pomagać uczniom w rozwiązywaniu spraw technicznych, z którymi nie wszyscy uczestnicy kursów sami sobie poradzą.

Nauczyciel musi też pamiętać o tym, że w nauce na odległość w centrum znajduje się uczeń, a nie on. Rola nauczyciela zostaje w pewnym stopniu zredukowana przez to, że uczeń ma możliwość dostępu do wiedzy z różnych źródeł, które nie wymagają bezpośredniego zaangażowania ze strony nauczyciela.

Opracowywaniem treści e-kursów też muszą zajmować się osoby o odpowiednich kwalifikacjach. Na określenie takich osób używa się czasem zwrotu Redaktor treści uczących (odpowiednik ang. Content Manager, Centent Editor). Jest to nowy zawód, zaliczany przez specjalistów od rynku pracy do zawodów przyszłości. Osoba go wykonująca powinna umieć myśleć "hipertekstowo" i "okienkowo" i w tym trybie obmyślać i tworzyć kolejne elementy nauki w powstającym kursie elektronicznym.

Proces wdrażania e-platformy w firmie

Firmy decydujące się na e-szkolenia mogą korzystać z narzędzi o różnym stopniu zaawansowania. Najprostsze z nich to programy z pojedynczymi kursami. Bardziej złożone systemy pozwalają zarządzać całymi procesem nauczania na odległość. Systemy te, określane jako Learning Management System (LMS), pomagają w analizowaniu potrzeb szkoleniowych w organizacji, dostarczaniu kursów, śledzeniu ich działania oraz analizowania wyników. Istnieją jeszcze bardziej zaawansowane systemy, określane jako Learning Content Management System. Zanim rozpocznie się proces wdrażania platformy e-learningu na szeroką skalę w firmie, osoby które zajmą się wdrożeniem powinny poznać ich wady i zalety.

Przed realizacją e-nauki na większą skalę w firmie, warto najpierw pomyśleć o przeprowadzeniu kursu pilotażowego. Pozwala on pracownikom przyswoić umiejętności potrzebne do efektywnej pracy z e-kursami. W przypadku osób słabo znających się na obsłudze komputera, warto przed rozpoczęciem właściwego e-szkolenia przeprowadzić dla pracowników szkolenie z obsługi komputera, Internetu i aplikacji e-learningu. Warto też łączyć e-szkolenia ze szkoleniami tradycyjnymi, gdyż kursy łączone przynoszą najlepsze efekty.

Już po wdrożeniu e-nauczania warto przeanalizować dotychczasowe efekty i wprowadzić ewentualne zmiany.

Sposób udostępnienia kursów e-learningowcych zależy od dokładnego zdefiniowania potrzeb przedsiębiorstwa. Jeżeli za pomocą metody e-learningowej Klient chce zaspokoić doraźne potrzeby szkoleniowe najlepszym rozwiązaniem jest udostępnienie aplikacji w modelu hostowanym (ASP). Nie ma wówczas konieczności zakupu platformy e-learningowej, licencji wieczystych kursów, budowy bazy danych czy skomplikowanej infrastruktury sprzętowej. Klient płaci jedynie abonament za wynajem platformy i ponosi koszty związane z zakupem okresowych licencji kursów. W przypadku, gdy metoda e-learningowa staje się fundamentem polityki szkoleniowej przedsiębiorstwa klient powinien zastanowić się nad korzystaniem z e-learningu w modelu własnym. Wszystkie zasoby potrzebne do szkolenia pracowników metodą e-learningową zlokalizowane są wówczas po stronie przedsiębiorstwa.

Wprowadzanie e-learningu do organizacji napotykać może na różnego rodzaju problemy i ograniczenia. Wiele organizacji ma bardzo słabe rozeznanie w zakresie e-learningu i nie orientuje się, jakie rozwiązania i możliwości ono oferuje. Kolejną przeszkodą może być brak doświadczenia we wdrażaniu e-nauki w firmach. Opory przed realizowaniem e-nauczania wynikać też mogą z braku wiary w ich przydatność i skuteczność. Firmy mogą również obawiać się, czy tego typu forma szkoleń zostanie zaakceptowane przez pracowników.

Dział Zasobów Ludzkich odgrywa ważną rolę w procesie przekonywania pracowników do udziału w e-kursach. Z kolei dział szkoleń powinien określić cele szkoleń i zrobić analizę potrzeb. Co oczywiste, w proces wdrażania e-learningu należy zaangażować dział IT. Jego zadanie to przede wszystkim przygotowanie strony technicznej przedsięwzięcia. Może to wymagać zmian w systemie informatycznym firmy. Jest to ważne, gdyż trzeba zdawać sobie sprawę z możliwości technicznych w firmie. Może okazać się, że multimedialny kurs z wieloma animacjami i dźwiękami, nie będzie mógł prawidłowo funkcjonować w organizacji z powodu zbyt wąskich łączy oraz niedostatecznej konfiguracji sprzętu komputerowego. Trzeba też zdawać sobie sprawę z możliwości dostępu pracowników do stanowisk komputerowych, na których mogą korzystać z e-szkoleń. Prowadzenie kursów w sieciach intranetowych może nastręczać pewne kłopoty związane z działaniem firewall'a. Może to wymagać zmian w konfiguracji firewall'a i dotyczyć np. filtrowania pewnych treści lub typów plików (np. multimedialnych) wewnątrz sieci.

Do wdrażania systemu e-learning można wykorzystać różne elementy intranetu. Może to być sekcja z informacjami o firmie, czat, mogący być wykorzystywany do komunikacji między pracownikami. Z kolei fora i listy dyskusyjne można wykorzystać do publikowania porad i opisów problemów związanych z nauką.

Firmy mogą też wykorzystywać swoje bazy z materiałami edukacyjnymi w wersji elektronicznej (w tym płyty CD i programy multimedialne).

Aby przekonać władze firmy do koncepcji e-nauczania można przeprowadzić badania dotyczące zainteresowania pracowników e-learningiem. Kolejna możliwość polega na włączeniu e-learningu w inne zmiany systemowe lub technologiczne. Może to być np. przyjęcie strategii CRM lub przebudowa intranetu.
 

Outsourcing

Jeżeli firma nie chce wdrażać u siebie całej platformy e-learningu, to może skorzystać z usług outsourcingu. Jak podkreśla Piotr Rypson, zaletą outsourcingu jest - najogólniej rzecz biorąc - zanik wstępnego "bólu głowy" działów HR i IT, wynikającego z procesu wdrażania e-systemów i wstawiania na nie szkoleń wewnątrz organizacji. Wszystkie te funkcje przejmuje na siebie ASProvider. Niemniej klient-firma jeżeli chce, to może zajmować się administrowaniem, czy też raportowaniem systemu.

Dzięki temu nie musi zatrudniać osoby do wdrażania systemu do e-nauki oraz nie musi ponosić kosztów zakupu sprzętu, licencji i innych opłat związanych z wdrożeniem systemu e-learningu. Inną zaletą outsourcingu, wymienianą przez Sebastiana Wesołowskiego, jest gwarancja niezawodności działania systemu. Z kolei minusem powierzenia obsługi platformy zewnętrznemu podmiotowi może być jakość łącz internetowych. Przeważnie szybkość działania systemu poprzez Internet jest wolniejsza od wersji intranetowej.

Jak to wygląda w praktyce? Możliwość dzierżawienie systemu w trybie ASP daje m.in. system Edumatic. To rozwiązanie jest stosowane w przypadku prowadzenia szkoleń internetowych z oferty Edustrady, jak również innych szkoleń. W przypadku dzierżawy, firma-klient korzysta z systemu Edumatic zainstalowanego na platformie sprzętowo-programowej Edustrady i utrzymywanego przez pracowników tej firmy. Uprawnienia do korzystania z systemu klient dostaje na określony czas. W tym czasie może w pełni obsługiwać i administrować szkoleniami internetowymi.

Z kolei firma mindworx Polska występuje w roli ASProwidera wobec GPW (Szkoła Giełdowa w Internecie) oraz niektórych samorządów. Najpierw klientowi prezentowane są wybrane zagadnienie (kurs, pakiet szkoleniowy, koncepcja serwisu edukacyjnego) w wersji offline. Następnie mindworx tworzy rozwiązanie (konsultując z klientem w kilku etapach), dalej proponuje e-system, projektuje interfejs dla klienta i - po akceptacji jego funkcji - testuje system wewnątrz i z zewnątrz firmy. Kolejnym etapem jest może być wdrożenie pilotażowe (z niezbędnym raportem) i działania motywujące do korzystania z e-learningu wśród pracowników. Dalsze czynności mają charakter systematycznej obsługi i raportowania.
 

Oprócz rozbudowanych systemów e-learningu pod jego definicję podpada też szereg form prostych, jak e-booki edukacyjne udostępniane w sieci (czasem w odcinkach), kursy e-mailowe, prezentacje w technologii Power Point i podobnych, filmy edukacyjne udostępniane w sieci, itp.

opr. Leszek Korolkiewicz

(artykuł pisany przed paroma laty, nie uwzględnia najnowszych technologii)